هيپنوتيزم چيست ؟ قبل از پرداختن به كاربردهاي درماني هيپنوتيزم بايد به شرح و بررسي ماهيت اين پديده پرداخت . متأسفانه بدليل وجود كتب و مقالات غير علمي فراواني كه در زمينه هيپنوتيزم انتشار يافته است ، تصويري كه از هيپنوتيزم در ذهن عموم مردم نقش بسته است به شكل فني ميباشد كه با استفاده از آن، هيپنوتيزور كنترل فرد هيپنوتيزم شده را بدست ميگيرد و با بهره گيري از اين فن قادر خواهد بود كه دست به كارهاي غير ممكن بزند . از طرفي با توجه به اينكه هيچكدام از هيپنوتيزورهاي غير علمي نتوانسته اند ادعاهاي اغراق آميز خود را به اثبات برسانند، عده اي از افراد، هيپنوتيزم را نوعي كلاهبرداري و شعبده بازي در نظر ميگيرند . تعريف هيپنوتيزم كار آساني نيست و در حقيقت انجمن هيپنوتيزم كلينيكي آمريكا نيز كه يكي از فعالترين تشكل هاي علمي مربوط به هيپنوتيزم است ، هيچ تعريف رسمي از ايجاد يا مفهوم هيپنوتيزم ارائه نكرده است و تحقيقاتشان در اين زمينه از سال ۱۹۷۰ بيانگر اين مطلب است كه هيپنوتيزم پذيري بعنوان يك ويژگي استوار و قابل اندازه گيري و سنجش ميباشد . هيپنوتيزم، بعنوان يك تكنيك درماني مشروع و قانوني از جانب انجمن پزشكي آمريكا و همچنين انجمن روانپزشكي آمريكا ، انگلستان، و همچنين كشور خودمان ايران پذيرفته شده است . محققين و دانشمندان اين علم و هنر ارزشمند، از ديرباز هريك بر اساس يافته ها و باورهاي زمان خود تعاريف مختلفي از هيپنوتيزم ارائه نموده اند كه قبل از ادامه اين مبحث لازم است برخي از اين تعاريف را صرف نظر از صحيح يا غلط ، كامل يا ناقص ، مبهم يا روشن بودن آنها مطرح نمايم : بطور كلي لغت هيپنوتيزم براي شرح موضوع و تكنيكهايي بكار ميرود كه نتيجه نهايي آن ايجاد حالت هيپنوز است . دكتر ليبولت معتقد بود : هيپنوتيزم نتيجه كاشتن باورها در ذهن است ، باورهايي كه ميتوانند بگونه اي استادانه منجر به نيل به هدفي مطلوب شوند . دكتر جيمز بريد معتقد بود كه : هيپنوتيزم پيوندي نزديك با اعصاب دارد و هيپنوتيزور ميتواند با نيروي اراده و تلقين ، سوژه را در حالت خواب قرار دهد . طرفداران تلقين معتقدند : هيپنوتيزم حاصل القائات ممتد هيپنوتيزور در سوژه است. دكتر اميل كوئه ميگويد : هيپنوتيزم جز تلقين و تلقين به نفس نيست . دكتر بوريس سيديس كه از شاگردان پروفسور ويليام جيمز بود معتقد است : هيپنوتيزم يك حالت غير عادي مغز است كه بصورت مصنوعي پديد آمده و عمدتاً با خاصيت تلقين پذيري اغراقي مشخص ميشود . در جاي ديگر ميگويد : عامل اصلي در هيپنوتيزم تلقين است و تلقين هم عبارت از القاء فكري است كه بطور نيمه خودكار از قوه به فعل درآيد . پروفسور هيوزبنت معتقد است : قسمتهاي مختلف مغز ، هر يك انجام كار و وظايفي را بعهده دارند . هنگام هيپنوتيزم قسمتهاي ديگر مغز به انديشه هاي مختلف توجه دارند ، از كار ايستاده و فقط يك فكر و موضوع براي سوژه باقي ميماند و آن توجه و تمركز به يك نقطه يا فكر است و در چنين حالتي تلقين وارد صحنه شده و سوژه ، افكار تلقين شده را مي پذيرد . هايدن هين معتقد است كه‌ : حالت هيپنوتيزم در اثر از كار افتادن موقتي سلولهاي كرتكس مغز بوجود مي آيد . دكتر وان پلت : هيپنوتيزم عبارت از يك حالت تمركز شديد مغزي است . دكتر مايرز : حالت مخصوصي كه اجازه تحريك و ايجاد پديده هيپنوتيزم را ميدهد ، صرفاً تلقين نيست ، بلكه امكانات جسمي و رواني سوژه هم مطرح است . آبه فازيا نيز پيش از اينها و حتي پيش از بريد گفته بود كه : هيپنوتيزم جنبه ذهني دارد و لذا آمادگي فكري و ذهني سوژه در حصول نتيجه بسيار مؤثر است . ايوان پاولوف فيزيولوژيست و عصب شناس روس معتقد بود : بروز حالت خواب در اثر منع حفاظي است كه در سراسر نيمكره هاي مغز منتشر ميشود و تا حد معيني در مغز پائين ميرود . كولين بنت معتقد است : گرچه فراگيري هيپنوتيزم سهل و آسان است ولي بحث در شناسايي و توجيه ماهيت آن مشكل و سخت است . با تسلط بر تئوري و كاربرد هيپنوتيزم ، اين امكان براي شما پديد مي آيد كه به سرعت قطع و وصل يك كليد برق ، سوژه اي را هيپنوتيزم يا بيدار كنيد ، ولي همانطوريكه اكثريت عظيمي از مردم جامعه از ماهيت الكتريسيته آگاهي ندارند ، اغلب هيپنوتيزورها نيز مطالب زيادي درباره هيپنوتيزم نميدانند . پديده هيپنوتيزم حاصل يك ارتباط بسيار دقيق بين دو فرد است . اين عقيده هاري آرونز و گيل گاردنر است . دكتر هربرت اشپيگل استاد باليني روانپزشكي در كالج پزشكان داخلي و جراحان كلمبيا معتقد است : در دامنه آگاهي بشري ، اگر حالت آگاهي معمولي در ميان يك خط قرار گرفته باشد ، در يك انتهاي اين خط حالت اغما يا بيهوشي كامل و در انتهاي ديگرش هيپنوتيزم يا تمركز زياد حواس قرار ميگيرد . حالت هيپنوتيزم ـــــــ هوشياري عادي ــــــــ حالت اغما (تمركز زياد ) ( آگاهي معمولي ) ( بيهوشي ) دكتر ژوزف هاريمن معتقد است كه : چكيده و گوهر هيپنوتيزم در ايجاد و خلاقيت يك تمايل و توانايي خلاصه ميشود كه نقش و اهميت فرد هيپنوتيزم شونده در سطح والايي قرار دارد . دكتر تئودور باربر در دانشگاه آمريكايي واشنگتن تحقيقات علمي وسيعي درباره پديده هيپنوتيزم انجام داده و بعد از آن نيز در آزمايشگاه ارتباطات اجتماعي هاروارد اين فعاليت را ادامه ميدهد . او ميگويد : ما به اين نتيجه رسيديم كه هيپنوتيزم قادر است كارهاي محيرالعقولي را انجام دهد ولي بايد توجه داشته باشيم كه هيپنوتيزم موقعي درست عمل ميكند كه آنرا قبول داشته باشيم و حقيقت آن را پذيرفته باشيم … موقعي هيپنوتيزم بر روي فرد مؤثر واقع ميشود كه فرد مورد نظر به آن معتقد بوده و آنرا يك موضوع جدي قلمداد كند ، چون در غير اين صورت واكنش و اثر آن بستگي به چگونگي تصور شخص نسبت به عمل هيپنوتيزم خواهد داشت . دكتر ريچارد شروت معتقد است : هيپنوتيزم علمي است كه در درك و رفتار افراد به كمك دو عامل اثر ميگذارد ، يكي استفاده از قوانين تلقين پذيري و ديگري رسيدن به حالتي بنام خلسه هيپنوتيزمي . در جاي ديگر ميگويد : در شرايط كنوني به هيپنوتيزم ميتوان علم اطلاق كرد ، زيرا از اجزايي تشكيل شده كه بر اساس اطلاعات مرتب شده ،‌ مشاهدات دقيق ، تحقيقات و تجربيات برنامه ريزي شده بدست آمده اند . دكتر لارنس ميلتون استاپلز ، استاد دانشكده دندانپزشكي دانشگاه تافت ميگويد : هيپنوتيزم پديده اي شادي بخش ، آرامش بخش و ريلاكس كننده است . من با بيماران خود از لغت خواب استفاده ميكنم و آنها هم چشمان خود را بر هم ميگذارند ولي اصولاً خوابي به معناي واقعي صورت نمي گيرد . بيمار در اين حالت كاملاً آگاه است و از آنچه كه در اطراف او ميگذرد مطلع ميشود و ميتواند با ديگران صحبت كند . اصطلاح خواب تنها براي القاي احساس ريلاكس بودن است.